Konşimento nedir?
Konşimento (Bill of Lading, B/L), taşıyanın eşyayı teslim aldığını veya gemiye yüklediğini gösteren, taşıma sözleşmesinin şartlarını ispat eden ve varma limanında eşyanın kime teslim edileceğini belirleyen kıymetli evraktır. Deniz taşımasında düzenlenir; yük, belgenin meşru hamiline ibrazı karşılığında teslim edilir.
Konşimento mülkiyeti mi devreder?
Konşimento mülkiyeti değil, eşya üzerindeki zilyetliği devreder. Türk Ticaret Kanunu'nun 1234. maddesi uyarınca, eşya taşınmak üzere teslim alındıktan sonra konşimentonun, konşimento gereğince eşyayı teslim almaya yetkili kişiye teslimi, eşyanın teslimiyle aynı hukuki sonuçları doğurur; Kanun bu noktada Türk Medeni Kanunu'nun 957 ve 980. maddelerine yollama yapar ve belgeyi usulüne uygun devralan kişi eşya üzerinde vasıtalı zilyet olur. Mülkiyetin geçip geçmediği ise altta yatan satış sözleşmesine bakılarak belirlenir. Ayrım uygulamada fark yaratır: alıcı orijinal konşimentoyu elinde tutsa bile, satışta mülkiyetin bedelin tamamı ödendiğinde geçeceği kararlaştırılmışsa mülkiyet henüz geçmemiştir. Taşıyan arkadaki satış ilişkisini araştırmaz; yükü konşimentonun meşru hamiline teslim etmekle yükümlüdür. Bankaların akreditifte orijinal konşimento istemesinin nedeni budur: belge, malı kimin çekeceğini kontrol eden bir güvence işlevi görür.
Nama, emre ve hamiline konşimento arasındaki fark nedir?
Fark, belgenin kime ve nasıl devredilebileceğindedir. Emre yazılı konşimento ciro ve teslimle devredilir; uluslararası ticarette en yaygın kullanılan tür budur. Alıcı hanesinde yalnızca "to order" yazıyorsa belge yükletenin emrine düzenlenmiş kabul edilir ve yükleten ciro etmedikçe kimse yükü çekemez. Nama yazılı konşimentoda alıcı ismen bellidir, devir alacağın temliki usulüne göre yapılır. Hamiline yazılı konşimento senedin elden teslimiyle devredilir; kayıp riski çok yüksek olduğundan pratikte nadiren tercih edilir. Tür seçimi ticari riskle doğrudan bağlantılıdır: bedeli tahsil edilmemiş bir yükte emre yazılı konşimento, satıcıya malı serbest bırakmama imkânı verir.
- Emre yazılı: ciro ve teslimle devredilir, akreditifli işlemlerin standardıdır
- Nama yazılı: alıcı ismen yazılıdır, ciro ile devredilemez
- Hamiline yazılı: senedin elden teslimiyle devredilir, kayıp riski yüksektir
Orijinal konşimento, telex release ve sea waybill arasındaki fark nedir?
Üçünde de yükün teslimi düzenlenir ama teslim anahtarı farklıdır. Orijinal konşimentoda yük, ancak orijinal nüshanın varış limanında taşıyan acentesine ibrazıyla teslim edilir. Telex release ayrı bir belge türü değil, basılmış bir konşimento üzerinde yapılan bir işlemdir: satıcı bedeli tahsil ettikten sonra tüm orijinalleri yükleme limanındaki acenteye iade eder, taşıyan da varış acentesine serbest bırakma talimatı geçer, artık kâğıt beklenmez. Sea waybill'de hiç orijinal basılmaz; belge ciro edilemez ve yük, üzerinde yazılı alıcıya kimlik teyidiyle teslim edilir. Seçim ticari güvenle ilgilidir: orijinal konşimento en güçlü tahsilat güvencesidir ama evrak kuryede gecikirse konteyner limanda bekler ve demuraj işlemeye başlar. Sea waybill bu gecikmeyi ortadan kaldırır, buna karşılık satıcının elindeki kaldıracı zayıflatır.
Sea waybill'de gönderici tasarruf hakkını korur mu?
Evet, aksi kararlaştırılmadıkça tasarruf hakkı (right of control) göndericide kalır. Sea waybill ciro edilemez ve kıymetli evrak değildir; ancak bu, göndericinin yük üzerindeki söz hakkını tümüyle kaybettiği anlamına gelmez. CMI'nin 1990 tarihli Sea Waybill Yeknesak Kuralları'na göre gönderici, yükü taşıyana teslim ettiği ana kadar tasarruf hakkını alıcıya devretme seçeneğine sahiptir ve bu tercihin belgeye işlenmesi gerekir. Devretmediği sürece gönderici, alıcıyı veya varış talimatını taşıyana yazılı talimatla değiştirebilir. Bazı sözleşmelerde NODISP kaydı kullanılır; gönderici alıcı adını değiştirme hakkından peşinen vazgeçtiği için alıcının konumu güçlenir. Sonuç olarak sea waybill bankaya verilecek bir teminat üretmez, ama satıcı yükü tamamen kontrolsüz de bırakmış olmaz.
Hava (AWB) ve karayolu (CMR) senetleri konşimento sayılır mı?
Hayır; ne AWB ne CMR kıymetli evraktır ve ikisi de ciro edilemez. Air waybill taşıma sözleşmesini ve yükün teslim alındığını ispat eder, üç orijinal nüsha düzenlenir (biri taşıyıcıda kalır, biri alıcıya, biri göndericiye gider) ancak malı temsil etmez; havayolu yükü AWB'de yazılı alıcıya teslim eder. CMR taşıma senedi de aynı mantıkla çalışır; CMR Konvansiyonu uyarınca üç orijinal düzenlenir: biri gönderende, biri yükle birlikte yolda, biri taşımacıda. CMR'de yüke tasarruf hakkı Konvansiyon'un 12. maddesiyle düzenlenir. Sonuçta hava ve karayolu taşımasında deniz konşimentosundaki "belgeyi tutan yükü tutar" güvencesi yoktur; bedel güvencesi akreditif, vesaik mukabili tahsil ya da alıcı hanesine bankanın yazılması gibi yöntemlerle kurulur.
Orijinal konşimento, telex release ve sea waybill karşılaştırması
| Ölçüt |
Orijinal konşimento (B/L) |
Telex release |
Sea waybill |
| Kıymetli evrak mı |
Evet |
Ayrı bir belge değil; kıymetli evrak olan bir konşimento üzerinde yapılan işlem |
Hayır |
| Ciro edilebilir mi |
Emre yazılıysa evet |
Orijinaller iade edildikten sonra hayır |
Hayır |
| Teslimde orijinal ibrazı |
Zorunlu |
Gerekmez, taşıyanın serbest bırakma talimatı yeterli |
Gerekmez, alıcının kimlik ve yetki teyidi yeterli |
| Evrakın varışa yetişmesi |
Beklenir, gecikirse demuraj riski doğar |
Beklenmez |
Beklenmez |
| Akreditifle uyum |
En uygun belge |
Bankaya göre değişir, genelde tercih edilmez |
Genelde kabul görmez |
| Tipik kullanım |
Yeni veya riskli alıcı, akreditifli işlem |
Bedeli tahsil edilmiş yük |
Grup içi sevkiyat, güvenilir alıcı |
Sık sorulan sorular
Konşimento kaç orijinal nüsha düzenlenir?
Uygulamada en yaygın takım 3/3'tür: üç orijinal ve genellikle üç de ciro edilemez kopya. Üç orijinalden herhangi birinin ibrazı yükün teslimi için yeterlidir, biri kullanıldığında diğerleri hükümsüz kalır. Akreditifli işlemlerde bankalar çoğunlukla tam takım (full set) orijinal ister; eksik ibraz rezerv sebebi olur.
Konşimentoyu kim düzenler?
Konşimentoyu taşıyan ya da onun adına acentesi veya kaptan düzenler; forwarder kendi adına taşıma üstlendiğinde kendi house konşimentosunu (HBL) verir. İçerik, göndericinin verdiği yükleme talimatına dayanır; bu nedenle alıcı unvanı, mal tanımı ve GTİP gibi alanlardaki hata riski göndericiye aittir. Düzeltme, orijinaller iade edilmeden yapılamaz.
Orijinal konşimento kaybolursa yük nasıl teslim alınır?
Kaybolan konşimento kendiliğinden geçersiz olmaz; senedin mahkemece iptaline karar verilmesi gerekir. Bu süreç zaman aldığından uygulamada taşıyanlar banka teminat mektubu karşılığında yükü teslim edebilir. Teminatın tutarını ve süresini taşıyan belirler, kabul zorunluluğu yoktur. Bu riski azaltmak için orijinaller ayrı gönderilerle postalanır.
Telex release ile sea waybill aynı şey midir?
Hayır. Telex release, basılmış bir konşimentoya uygulanan işlemdir: orijinaller yükleme limanında taşıyana iade edilir. Sea waybill ise baştan itibaren ciro edilemez bir taşıma senedidir, orijinali hiç basılmaz. Pratik sonuç benzerdir, alıcı kâğıt beklemeden yükü çeker; ancak hukuki nitelik ve satıcının elindeki kontrol farklıdır.