Lojistik Sözlüğü

Uluslararası taşımacılık ve gümrük işlemlerinde geçen terimlerin ne anlama geldiği, birbirine karışanların farkı ve pratikte nasıl işlediği.

Navlun — Navlun, bir yükün belirlenen çıkış noktasından varış noktasına taşınması karşılığında taşıyana ödenen bedeldir. Parsiyel taşımalarda ağırlık, hacim veya bu ikisinin karşılaştırılmasıyla bulunan ücretlendirilebilir birim üzerinden; tam konteyner taşımada ise konteyner başına götürü olarak hesaplanır. Terminal, depolama ve gümrük masrafları navlunun içinde değildir; teklifte ayrı kalemler olarak görünür.
FCL ve LCL — FCL, bir konteynerin tamamının tek bir yükleyiciye tahsis edildiği taşıma biçimi; LCL ise farklı yükleyicilere ait partilerin aynı konteynerde birleştirilerek taşındığı parsiyel biçimdir. FCL'de bedel konteyner başına götürü, LCL'de ağırlık ile hacmin büyüğü üzerinden birim başına hesaplanır. Seçim hacim, ağırlık, ambalaj dayanıklılığı ve süre toleransına göre yapılır.
Demuraj ve Detention — Demuraj, konteynerin liman veya terminal sahasında taşıyanın tanıdığı serbest süreyi aşarak beklemesi nedeniyle taşıyana ödenen gecikme bedelidir. Detention, konteynerin limandan çekilmesinden boş olarak iade edilmesine kadar geçen sürenin serbest süreyi aşmasıyla doğar. Ardiye ise terminale ödenen saha kullanım bedelidir; üçü farklı tarafa, farklı sürenin karşılığı olarak ödenir.
Konşimento — Konşimento (Bill of Lading, B/L), taşıyanın eşyayı teslim aldığını veya gemiye yüklediğini gösteren, taşıma sözleşmesinin şartlarını ispat eden ve varma limanında eşyanın kime teslim edileceğini belirleyen kıymetli evraktır. Deniz taşımasında düzenlenir; yük, belgenin meşru hamiline ibrazı karşılığında teslim edilir.
A.TR belgesi — A.TR dolaşım belgesi, Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki Gümrük Birliği kapsamında eşyanın serbest dolaşımda olduğunu kanıtlayan bir statü belgesidir. Eşyanın nerede üretildiğini değil, gümrük yükümlülüklerinin yerine getirilmiş olduğunu gösterir; sanayi ürünleri ile işlenmiş tarım ürünlerinde kullanılır.
EUR.1 belgesi — EUR.1 dolaşım sertifikası, eşyanın tercihli menşe kurallarına göre hangi ülke menşeli sayıldığını ispat eden ve bu sayede anlaşmalı ülkelerde indirimli veya sıfır gümrük vergisi uygulanmasını sağlayan bir menşe ispat belgesidir. Serbest ticaret anlaşması bulunan ülkelerle ve AB ile ticarette A.TR kapsamı dışındaki ürünlerde kullanılır.
Incoterms 2020 — Incoterms 2020, Milletlerarası Ticaret Odası'nın (ICC) yayımladığı ve alıcı ile satıcı arasında masrafın, riskin ve gümrük yükümlülüğünün hangi noktada el değiştirdiğini tanımlayan 11 teslim kuralıdır. Sözleşmede kural, ardından adlandırılmış yer ve sürüm yılı birlikte yazılır. Kurallar mülkiyetin devrini, ödeme şeklini ve sözleşmeye aykırılığın sonuçlarını düzenlemez.
Hacim ağırlığı — Hacim ağırlığı, bir gönderinin kapladığı hacmin taşıma modunun bölenine göre kilograma çevrilmiş hâlidir. Taşıyıcı, gerçek (brüt) ağırlık ile hacim ağırlığını karşılaştırır; hangisi büyükse ücretlendirilebilir ağırlık odur. Böylece hafif ama yer kaplayan yükler, taşıtta işgal ettikleri kapasite üzerinden faturalandırılır. Volumetrik ağırlık da aynı kavramın karşılığıdır.
Gümrükleme — Gümrükleme, eşyanın bir gümrük rejimine bağlanması için beyanname tescili, vergi tahakkuku ve muayene adımlarının tamamlanması sürecidir. İthalatta eşyanın serbest dolaşıma girmesini, ihracatta ise yurt dışı edilmesini sağlar. Türkiye'de işlemler eşya sahibi tarafından doğrudan temsille ya da gümrük müşaviri aracılığıyla dolaylı temsille yürütülür.
GTİP — GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu), eşyanın Türk Gümrük Tarife Cetvelinde karşılık geldiği on iki rakamlı pozisyondur; Gümrük Yönetmeliği pozisyonu bu şekilde tanımlar. Uygulanacak vergi oranını, ticaret politikası önlemlerini ve istenecek izin belgelerini bu kod belirler. Eşyanın ticari adı değil, tarifeye göre bulunan pozisyonu bağlayıcıdır.
Antrepo — Antrepo, serbest dolaşıma girmemiş eşyanın gümrük gözetimi altında, ithalat vergilerine ve ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmadan konulduğu yerdir. Eşya antrepoda beklerken ithalat vergileri tahakkuk etmez; vergi, serbest dolaşıma giriş beyanıyla doğar. Gümrük Kanunu'na göre eşyanın antrepo rejimi altında kalış süresi kural olarak sınırsızdır.
Proforma fatura — Proforma fatura, satış kesinleşmeden önce satıcının alıcıya verdiği; mal tanımını, miktarı, birim fiyatı ile teslim ve ödeme şartlarını gösteren teklif niteliğinde bir belgedir. Kesin satışa dayanmadığı için gümrük beyannamesine eklenen ticari faturanın yerini tutmaz; işlevi sipariş, akreditif açtırma ve izin başvurularına dayanak oluşturmaktır.
VGM (doğrulanmış brüt ağırlık) — VGM (verified gross mass), yüklü bir konteynerin yük, ambalaj, palet, dunnaj ve sabitleme malzemesi ile konteyner darası dahil toplam ağırlığının SOLAS'ta tanımlı iki yöntemden biriyle doğrulanmış hâlidir. Beyanı yükleyici yapar. 1 Temmuz 2016'dan bu yana, doğrulanmış brüt ağırlığı sağlanmayan dolu konteyner gemiye yüklenmez.
THC (Terminal Elleçleme Ücreti) — THC (Terminal Handling Charge, terminal elleçleme ücreti), konteynerin liman terminalinde gemiden alınması, saha içinde taşınması, istiflenmesi ve gemiye yüklenmesi karşılığında alınan elleçleme bedelidir. Navlundan ayrı bir kalemdir; çıkış limanında ve varış limanında birbirinden bağımsız olarak iki kez tahakkuk eder.
Akreditif — Akreditif (letter of credit, L/C), alıcının bankasının; satıcının akreditif şartlarına uygun belgeleri süresinde ibraz etmesi karşılığında ödemeyi üstlendiği bir ödeme yöntemidir. Banka malı değil belgeyi inceler ve yükümlülüğü satış sözleşmesinden bağımsızdır. Uluslararası uygulamada ICC'nin yayımladığı UCP 600 kurallarına atıf yapılarak kullanılır.
Ordino — Ordino (delivery order, teslim emri), taşıyanın acentesinin; navlun ile varış masrafları ödendikten ve konşimentodaki teslim şartı karşılandıktan sonra eşyanın alıcıya teslim edilebileceğini terminale veya antrepoya bildiren belgesidir. Gümrük mevzuatında yer alan bir belge değildir; işlevi eşyanın fiilî tesliminde başlar.
Ro-Ro — Ro-Ro (roll-on/roll-off), tekerlekli yükün vinçle kaldırılmadan gemiye rampadan sürülerek yüklendiği ve varışta yine sürülerek tahliye edildiği deniz taşıma biçimidir. Karayolu sevkiyatının bir parçası olarak kullanılır: çekici ve dorse birlikte ya da yalnız dorse gemiye alınır, kara yolculuğunun bir bölümü denizden yapılır.
Gelir tonu (R/T) — Gelir tonu (revenue ton, R/T), denizyolu parsiyel taşımada navlunun hesaplandığı ücretlendirme birimidir. Yükün metreküp cinsinden hacmi ile ton cinsinden ağırlığı karşılaştırılır, büyük olan değer birim sayılır. Bu karşılaştırmaya W/M (weight or measurement) kuralı denir; denizde 1 m³ ile 1.000 kg eşdeğer kabul edilir.